Gamla Uppsala: koningsheuvels en heidens Zweden

Gamla Uppsala was de zetel van de koningen van de Svear en, volgens een beroemd verslag, de plek van een gouden heidense tempel. Wat overblijft is een landschap van grote heuvels, hallenplatforms en een middeleeuwse kerk. Hier lees je wat elk deel is, wat legende is en hoe je een bezoek plant.

Wanneer je dit nodig hebt

Je brengt een dag door in Uppsala en vraagt je af of de busrit naar het noorden de moeite waard is. Je hebt gelezen over mensenoffers in een tempel in Uppsala en wilt weten wat bewezen is en wat verhaal. Of je komt in oktober en moet weten op welke dagen het museum open is. Voor het bredere beeld van de Vikingtijd begin je het best met onze gids over Vikingplekken in Zweden; deze pagina gaat diep in op één plek.

Wat er in Gamla Uppsala is

Gamla Uppsala betekent “Oud-Uppsala”, en het is het oorspronkelijke. Het was een koninklijk landgoed uit de IJzertijd, een paar kilometer ten noorden van de huidige stad, die de naam pas overnam toen de aartsbisschop in de jaren 1270 naar het zuiden verhuisde. De staatsvastgoeddienst (Statens fastighetsverk), eigenaar van de grond, beschrijft het als de zetel van de Svear-koningen van het midden van de 6e tot het eind van de 13e eeuw. Het was geen stad, maar een centrale plek voor religie, recht, handel, ambacht en politiek, en het provinciale museum noemt het een gebied van nationaal belang.

Ruïnes van betekenis zijn er niet. De plek is een landschap, en het bestaat uit zes delen:

Ouder dan de Vikingen

De grote heuvels werden opgeworpen in de 6e en 7e eeuw. Het provinciale museum plaatst het hoofdgebruik van het grafveld in de Vendeltijd (vendeltid), ongeveer 550 tot 750, twee eeuwen vóór de Vikingtijd. Ze Vikinggraven noemen is de meest gemaakte fout in teksten over de plek.

Ze zijn enorm. Elke heuvel bevat ongeveer 10.000 kubieke meter aarde, zand en grind, is bijna tien meter hoog en tot 80 meter breed. Wie erin ligt, is onbekend. De doden werden met hun bezittingen op brandstapels gecremeerd. Toen opgravers in 1846 de Oostheuvel en in 1874 de Westheuvel openden, vonden ze daarom verbrand bot en fragmenten, geen schatkamer.

Die fragmenten vertellen toch het verhaal van een rijke elite:

• Jacht: botten van paarden, honden en afgerichte roofvogels; in de Westheuvel lag een havik, waarschijnlijk een jachtvogel.
• Feesten en spel: glazen drinkbekers en ivoren speelstukken.
• Contacten ver weg: granaten die vermoedelijk uit Sri Lanka komen en onyx camee’s gemaakt in Constantinopel.
• Status: in de Oostheuvel lagen resten van een helm en goudfragmenten.

De voorwerpen zelf zie je in het museum. De heuvels zijn gras.

Mag je de heuvels op?

Niet op eigen houtje. Uitgesleten paden in de zachte grond tastten de heuvels aan, daarom heeft de grondeigenaar de grote heuvels omheind. Sinds 2019 is zijn uitgangspunt dat bezoekers in plaats daarvan met een gids naar boven gaan. In december 2025 stond het hek er nog. Veel oudere gidsen nodigen je nog uit om naar de top te lopen; dat advies is achterhaald.

De heuvels zijn bovendien beschermde archeologische monumenten (fornlämningar) onder de Zweedse erfgoedwet. Die wet maakt sommige dingen strafbaar, niet alleen onbeleefd:

Wie deze regels overtreedt, pleegt fornminnesbrott, een misdrijf tegen een archeologisch monument. Daarop staat een boete of tot zes maanden cel, en tot vier jaar als het ernstig is. Dat is niet theoretisch. In december 2025 vonden museummedewerkers ongeveer 40 gegraven gaten binnen het hek rond de Middenheuvel, waarschijnlijk gemaakt met een metaaldetector, en deden aangifte bij de politie. Het museum vraagt iedereen die in of bij het terrein ziet graven of zoeken, de politie te waarschuwen.

De tempel van Uppsala

De beroemdste beschrijving van Gamla Uppsala is van een Duitse geestelijke, Adam van Bremen, uit de jaren 1070. Zijn kroniek beschrijft:

• een tempel “geheel van goud gebouwd”, met godenbeelden van Thor in het midden en Odin en Frey naast hem;
• een groenblijvende boom en een bron waar offers werden gebracht;
• een feest elk negende jaar, negen dagen lang, waarbij van elk levend wezen negen mannelijke exemplaren werden geofferd en de lichamen in een heilig bos werden opgehangen.

Lees hem als een vijandige getuige. Adam schreef voor de missie van Hamburg-Bremen, die de Svear probeerde te bekeren, en hij beschrijft het feest uit tweede hand, onder meer van “een christen” die hem vertelde dat hij 72 lichamen had gezien. De parochie die nu de kerk beheert, zegt ronduit dat het bestaan van de tempel niet vaststaat. Het museum oppert dat een grote feesthal op het koninklijke landgoed het verhaal kan hebben geïnspireerd.

Wat de archeologie wel heeft gevonden, is die hal, en die is indrukwekkend genoeg.

Kungsgården en de palenrijen

Loop langs de kerk naar het noorden, naar Kungsgården, het koninklijke landgoed. Achter de kerk liggen kunstmatige plateaus waar gebouwen stonden. Op een ervan stond een hal van ongeveer 600 vierkante meter, een van de grootste van Scandinavië, gebouwd in dezelfde tijd als de heuvels. Opgravingen laten zien dat er meerdere hallen na elkaar zijn gebouwd, waarbij het plateau telkens werd opgehoogd. Onderzoekers van de Universiteit Uppsala beschrijven een landgoed uit de 6e tot 8e eeuw met hallen, werkplaatsen, geplaveide erven en omheiningen.

De grootste verrassing van de laatste jaren kwam uit opgravingen in 2012–2013, voorafgaand aan een nieuwe dubbelsporige spoorlijn, over zo’n 70.000 vierkante meter. Men vond twee rijen hoge houten palen, elk bijna een kilometer lang: ongeveer 270 dennenstammen op zo’n zes meter van elkaar, één rij ten oosten van de heuvels en één op het veld in het zuiden. Niemand weet waar ze voor dienden. Een grens en een processieweg zijn de belangrijkste ideeën. De vaste tentoonstelling van het museum, geopend in 2022, besteedt er aandacht aan.

Ook graven uit de Vikingtijd duiken nog steeds op. In de herfst van 2018 vonden archeologen bij de pastorie twee bootgraven. Het intacte graf, opgegraven in 2019, bevatte een man met zwaard, speer en schild, begraven met een paard en een hond. In heel Zweden zijn maar ongeveer tien bootgraafvelden bekend.

Van heidens centrum naar eerste kathedraal

Een eerste kerk werd in Gamla Uppsala waarschijnlijk in de 11e eeuw gebouwd. In 1164 werd die de kathedraal van het eerste aartsbisdom van Zweden, onder de cisterciënzer monnik Stefan uit Alvastra. Na een brand verhuisde het aartsbisdom in de jaren 1270 naar Östra Aros, het huidige Uppsala, en werd de oude kathedraal een parochiekerk. De kerk die je ziet is maar een deel van het oorspronkelijke gebouw.

De plek bleef aantrekkingskracht houden. Gustav Vasa hield hier toespraken, Olof Rudbeck betoogde in de 17e eeuw dat dit het verzonken Atlantis was, studenten dronken in de 19e eeuw mede op de heuvels, en in 1943 braken rellen uit toen nazi’s met vlaggen naar de heuvels marcheerden. Paus Johannes Paulus II kwam in 1989. Gamla Uppsala is altijd door iemand opgeëist; het bewijs ligt in het museum.

De droge, zonnige hellingen van de heuvels worden naast de monumenten ook beheerd voor zeldzame planten, bedreigde vlinders en wilde bijen.

Erheen en openingsdagen

Met de bus: UL-bus 2 rijdt vanuit het centrum van Uppsala, vanaf de halte voor Uppsala Konsert & Kongress bij het Centraal Station, naar zijn eindhalte Kungshögarna, ongeveer 100 meter van het museum aan Disavägen 15. Bussen 110 en 115 richting Storvreta stoppen bij Regins väg. UL-bussen zijn contantloos: koop in de UL-app of met je kaart aan boord. Een SL-kaartje alleen is niet geldig in UL-bussen, dus een Stockholmse reiskaart heeft een UL-toeslag nodig; onze gids over Uppsala legt de kaartjes uit.

Met fiets of auto: langs Vattholmavägen loopt een fietspad. Automobilisten volgen vanaf de E4 de borden naar Gamla Uppsala; parkeren bij het museum is gratis.

Vanuit Stockholm of de luchthaven: neem eerst de trein naar Uppsala. Kom je direct uit het vliegtuig, kijk dan bij Arlanda naar Uppsala.

De openingsdagen bepalen wat je te zien krijgt:

Het museum is dicht op Walpurgisavond, midzomeravond, kerstavond, eerste kerstdag, oudejaarsavond en nieuwjaarsdag, dus een uitje naar Uppsala op 30 april kan het niet meenemen. Op een maandag of dinsdag in de winter krijg je de heuvels en paden, maar geen enkele vondst. In de kerk ligt de bezichtiging stil tijdens de zondagavonddienst, van 17:00 tot ongeveer 18:00.

Toegankelijkheid, gezinnen en een hele dag

Het museum raadt aan er een hele dag van te maken: het grafveld, de kerk en in de zomer Disagården, een openluchtmuseum met 19e-eeuwse boerderijgebouwen die uit heel Uppland hierheen zijn verplaatst, met dieren. Het seizoen 2026 begon op 30 mei met gratis rondleidingen en was in september al afgelopen; als de hekken open zijn, mag je er nog steeds in.

• Rondleidingen: in het Engels om 15:00 op zaterdag en zondag, in het Zweeds om 13:00 en een gezinsactiviteit om 14:00, allemaal inbegrepen bij de toegang. Groepen kunnen rondleidingen boeken door de tentoonstelling en het monumentengebied.
• Rolstoelen en kinderwagens: het museum heeft een lift met automatische deuren, een toegankelijk toilet met verschoontafel en rolstoeltoegang door de hele tentoonstelling. Twee invalidenparkeerplaatsen liggen 15–20 meter van de ingang, over grind en stenen platen. Kinderwagens kun je onbewaakt op de vloer bij de ingang laten staan.
• Disagården: de paden zijn van grind of gras, en de huizen zijn alleen via treden te bereiken. Er is een toegankelijk toilet met verschoontafel.
• Honden: niet toegestaan in het museum, behalve geleidehonden.

Praktische informatie

Prijzen en tijden van de eigen pagina’s van het museum en de parochie, gecontroleerd op 15 oktober 2026.

FAQ

Hoe kom ik van Uppsala naar Gamla Uppsala?

Neem UL-bus 2 vanuit het centrum van Uppsala naar de eindhalte Kungshögarna, ongeveer 100 meter van het museum; ook bussen 110 en 115 richting Storvreta stoppen vlakbij, bij Regins väg. De bussen zijn contantloos, dus koop in de UL-app of met je kaart aan boord, en let op: een SL-kaartje alleen is niet geldig. Met de fiets volg je het pad langs Vattholmavägen.

Mag je de koningsheuvels in Gamla Uppsala beklimmen?

Niet op eigen houtje. De grote heuvels zijn omheind omdat paden ze aantastten, en het uitgangspunt van de grondeigenaar is dat bezoekers met een gids naar boven gaan; in december 2025 stond het hek er nog. De heuvels zijn beschermde archeologische monumenten, en in 2025 groeven plunderaars ongeveer 40 gaten binnen het hek, wat een politiezaak werd.

Zijn de heuvels van Gamla Uppsala Vikinggraven?

Nee, ze zijn ouder. De grote heuvels werden opgeworpen in de 6e en 7e eeuw, en het grafveld werd vooral gebruikt in de Vendeltijd, ongeveer 550 tot 750, voordat de Vikingtijd begon. Ze bevatten crematies van hooggeplaatste mensen van wie de namen onbekend zijn. Vikinggraven zijn er in de buurt wel: in 2018 werden bij de pastorie twee bootgraven gevonden.

Was er echt een heidense tempel in Gamla Uppsala?

Niemand weet het. Adam van Bremen schreef in de jaren 1070 over een gouden tempel met godenbeelden van Thor, Odin en Frey, en over offers elk negende jaar, maar hij baseerde zich op informanten en schreef als missionerende geestelijke. De parochie zegt dat de tempel niet vaststaat; het museum oppert dat een grote feesthal het verhaal kan hebben geïnspireerd.

Is een bezoek aan Gamla Uppsala gratis?

Grotendeels. Het grafveld, de koningsheuvels, Kungsgården en de wandelpaden liggen in de open lucht zonder kaartje, parkeren is gratis, en Disagården is gratis behalve op midzomeravond. De kerk is dagelijks open. Alleen het museum vraagt entree, en bezoekers van 0 tot 19 jaar mogen gratis naar binnen. Kijk in de tabel Praktische informatie voor de actuele prijzen voor volwassenen.

Wanneer is het museum van Gamla Uppsala open?

Van mei tot en met september elke dag van 11:00 tot 17:00. Van oktober tot en met april woensdag tot en met zondag van 12:00 tot 16:00, met extra dagen in de Zweedse sport-, paas- en herfstvakanties. Het is dicht op Walpurgisavond, midzomeravond, kerstavond, eerste kerstdag, oudejaarsavond en nieuwjaarsdag. Het terrein in de open lucht gaat nooit dicht.

Verwante gidsen

• Vikingplekken in Zweden – Historiska museet, Birka en Sigtuna, en hoe Gamla Uppsala in een korte reis past.
• Uppsala – de stad ernaast: kathedraal, treinen en welk kaartje in de bus geldt.
• Runenstenen in Zweden – de stenen van Uppland, uit de Vikingtijd die op de heuvels volgde.
• Birka – de Vikingstad aan het Mälarmeer, het volgende hoofdstuk van het verhaal.
• Sigtuna – de christelijke stad waar de bisschop uit het verslag van Adam van Bremen zetelde.

Feiten gecontroleerd op 15 oktober 2026. Bronnen: Stiftelsen Upplandsmuseet, Statens fastighetsverk, Svenska kyrkan (Uppsala), Arkeologerna bij Statens historiska museer, Universiteit Uppsala, het Nationaal Museum van Denemarken (Adam van Bremen in vertaling), Sveriges Riksdag (Kulturmiljölagen), UL en SL – volledig overzicht in het bronbestand van dit onderwerp. Prijzen en tijden zijn cijfers voor 2026. Iets verouderd gevonden? Laat het ons weten, dan passen we het aan.